شناسایی و تبیین عناصر تفکر استراتژیک

نوع مقاله: مقاله علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدیریت استراتژیک، دانشکدۀ مدیریت و اقتصاد دانشگاه تربیت‌مدرس

2 استاد دانشکدۀ مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت‌مدرس

چکیده

شواهد حاکی از آن است که حاکمیت تفکر استراتژیک در سازمان‌ها منجر به «توسعۀ ‌ظرفیت‌های سازمان»، «کسب نتایج مالی پایدار» و «بهبود جایگاه سازمان در محیط» می‌شود؛ لیکن علی‌رغم اهمیت بالای تفکر استراتژیک، شناسایی شایستگی‌های معرف آن و ابزارهای سنجش آن محل بحث می‌باشد. مرور ادبیات در این زمینه نشان می‌دهد اجماع نظری مشخصی درخصوص ویژگی‌های تفکر استراتژیک که بعضاً با عنوان «عناصر»، بعضاً با عنوان «جنبه‌ها»، بعضاً با عنوان «مهارت‌ها»، بعضاً با عنوان «قابلیت‌ها»، بعضاً با عنوان «شایستگی‌ها» و عناوین دیگر تبیین شده‌اند، وجود نداشته و لذا شاهد توسعۀ مقیاس‌های استاندارد و فراگیر برای سنجش ابعاد تفکر استراتژیک به‌عنوان سازه‌ای پژوهشی نیز نبودیم. بر این اساس، طی مطالعۀ حاضر تلاش شد تا با به‌کارگیری استراتژی نظریۀ داده‌بنیاد چندگانه (MGT) به پیکربندی مدلی یکپارچه برای تبیین ماهیت تفکر استراتژیک پرداخته شود. تحلیل داده‌های حاصل از مرور نظام‌مند مطالعات مرتبط در بازۀ زمانی ۴۰ سال اخیر و مصاحبه با ۲۷ نفر از خبرگان که با ترکیب روش‌های نمونه‌گیری هدفمند قضاوتی و روش گلوله‌برفی انتخاب شدند، منجر به توسعۀ مدلی شد که تفکر استراتژیک را در قالب شش ویژگی مشتمل بر «دوراندیشی چشم‌انداز‌محور»، «ذی‌نفع‌محوری»، «تحول‌گرایی خلاقانه»، «راه‌حل‌جویی نظام‌مند»، «الگویابی» و «تصمیم‌گیری هوشمندانه» مفهوم‌پردازی می‌کند. به‌منظور اعتبارسنجی نتایج و همچنین ارزیابی مدل از منظر «قابل‌فهم‌بودن»، «جامع‌بودن»، «کاربردی‌بودن» و «نوآوری» طی دو مرحلۀ متوالی به نظرسنجی از خبرگان پرداخته شد که نتایج این پیمایش‌ها نیز نشان از اعتبار نتایج اکتسابی و مناسب ارزیابی‌شدن مدل نهایی با توجه به چهار معیار مذکور دارد.

کلیدواژه‌ها

آذرپور، سمانه و محمد ابویی اردکان و آرین قلی‌پور، «ارتباط تفکر استراتژیک و نوع شخصیت مدیران در سازمان‌های رسانه‌ای»، فصلنامۀ علوم مدیریت ایران، سال۱۰، شمارۀ۴۰، ۱۳۹۴.
استرنبرگ جی رابرت، سبک‌های تفکر، ترجمۀ علاءالدین اعتمادی اهری و علی‌اکبر خسروی، چ۲، تهران: نشر و پژوهش دادار، ۱۳۸۱.
اسمیت فیلیپ جی، ذهنیت فلسفی در مدیریت آموزشی، ترجمۀ محمدرضا بهرنگی، چ۴، تهران: کمال تربیت، ۱۳۸۲.
بیاضی طهرابند، علی و حسن عقیلی و فقیهه معین نجف‌آبادی، «مدل جامع مدیریت عملکرد سازمان‌ها»، ماهنامۀ تدبیر، شمارۀ۲۱۱، ۱۳۸۸.
حبیب‌پور، کرم و رضا صفری، راهنمای جامع کاربرد SPSS در تحقیقات پیمایشی (تحلیل داده‌های کمّی)، تهران: نشر لویه، متفکران، ص۱تا۸۶۶، ۱۳۹۱.
حسینی، سیدیعقوب و بابک بهجتی اردکانی و سحر رحمانی، «ارائۀ مدلی برای سنجش تفکر استراتژیک مدیران صنعت کاشی و سرامیک ایران با رویکرد مدل‌سازی معادلات ساختاری»، پژوهشنامۀ مدیریت اجرایی، شمارۀ۷، ۱۳۹۱.
دانایی‌فرد، حسن و مهدی الوانی و عادل آذر، روش‌شناسی پژوهش کیفی در مدیریت: ویکردی جامع،چ۱۰، تهران: صفار، ۱۳۹۴.
حسین رحمان‌سرشت و پرویز کفچه، «مدل سازمانی برای تفکر راهبردی»، فصلنامۀ پیاممدیریت،شمارۀ۲۰، ص۴۹تا۸۸، ۱۳۸۷.
غفاریان، وفا و علی‌رضا علی‌احمدی، «رویکردهای نوین استراتژی»، مجلۀ تدبیر، سال۱۴، شمارۀ۱۳۰، ص۲۸تا۳۱، ۱۳۸۱.
غفاریان، وفا و غلامرضا کیانی، پنج فرمان برای تفکر استراتژیک، چ۴، تهران: فرا، ۱۳۸۹.
غفاریان، وفا و علی‌رضا علی‌احمدی، «تفکر استراتژیک»، مجلۀ تدبیر، سال۱۴، شمارۀ۱۳۷، ۱۳۸۲.
کردنائیج، اسدالله، تفکر و مدیریت استراتژیک؛ تئوری و عمل، چ۱، تهران: دانشگاه تربیت‌مدرس، ۱۳۹۶.
کردنائیج، اسدالله، حسن دانایی‌فرد، جلیل دلخواه و مهدی آقازیارتی، «نوسازی راهبردی: بررسی نقش یادگیری سازمانی»، فصلنامۀ چشم‌انداز مدیریت بازرگانی، دورۀ پاییز، شمارۀ۱۵، ص۳۷تا۵۷، ۱۳۹۲.
کردنائیج، اسدالله و عادل آذر و نازیلا نیاکان لاهیجی، «تدوین استراتژی اثربخش سازمانی در بخش دولتی؛ مطالعۀ موردی: گمرک جمهوری اسلامی‌ایران»، فصلنامۀ پژوهش‌های اقتصادی، تهران: دانشگاه تربیت‌مدرس، دورۀ۱۰، شمارۀ۲، ص۹۱تا۱۱۴، ۱۳۸۹.
کریمی دستجردی، داود، علی‌اصغر پورعزت، نادر سیدکلالی و محمدرضا اخوان انوری، «رتبه‌بندی موانع پیاده‌سازی تصمیمات راهبردی»، فصلنامۀ مطالعات مدیریت راهبردی، شمارۀ۲، ۱۳۸۹.
مشبکی، اصغر و آناهیتا خزاعی، «طراحی مدل عناصر تفکر استراتژیک در سازمان‌های ایرانی»، نشریۀ مدیریت بازرگانی، دورۀ۱، شمارۀ۱، ۱۳۸۷.
Abraham, S. (2005). Stretching strategic thinking. Strategy & leadership33(5), 5-12.
Andrews, K. R. (1971). New horizons in corporate strategy. McKinsey Quarterly7(3), 34-43.
Barnard, C. I. (1968). The functions of the executive (Vol. 11). Harvard university press.
Boar, B. (2000). Strategic thinking in hyper-competitive markets. Handbook of Business Strategy1(1), 183-187.
Bonn, I. (2005). Improving strategic thinking: a multilevel approach. Leadership & Organization Development Journal26(5), 336-354.
Bonn, I. (2001). Developing strategic thinking as a core competency. Management Decision39(1), 63-71.
Dhir, S., Dhir, S., & Samanta, P. (2018). Defining and developing a scale to measure strategic thinking. foresight20(3), 271-288.
Dufour, Y., & Steane, P. (2014). Creative strategic thinking and sustainable leadership: lessons from Picasso. Journal of Global Responsibility5(2), 219-225.
EFQM(2017), An overview of the EFQM excellence model.
Goldkuhl, G., & Cronholm, S. (2010). Adding theoretical grounding to grounded theory: Toward multi-grounded theory. International journal of qualitative methods9(2), 187-205.
Goldman, E., & Scott, A. R. (2016). Competency models for assessing strategic thinking. Journal of Strategy and Management9(3), 258-280.
Goldman, E. F. (2008). The power of work experiences: Characteristics critical to developing expertise in strategic thinking. Human Resource Development Quarterly19(3), 217-239.
Goldman, E. F., & Casey, A. (2010). Building a culture that encourages strategic thinking. Journal of Leadership & Organizational Studies17(2), 119-128.
Goldman, E. F. (2012). Leadership practices that encourage strategic thinking. Journal of Strategy and Management, 5(1), 25-40.
Graetz, F. (2002). Strategic thinking versus strategic planning: towards understanding the complementarities. Management decision40(5), 456-462.
Hamel, G., & Prahalad, C. K. (2013). Competing for the Future. Harvard Business Press.
Harrison, A. F., & Bramson, R. M. (2002). The art of thinking: The classic guide to increasing brain power. Berkley Pub Group.
Harrison, E. F. (1995). The managerial decision-making process (Vol. 4, pp. 1-39). Boston, MA: Houghton Mifflin.
Heracleous, L. (1998). Strategic thinking or strategic planning?. Long range planning31(3), 481-487.
Howard, E. F. (1989). Strategic thinking in insurance. Long Range Planning22(5), 76-79.
Keelin, T., & Arnold, R. (2002). Five habits of highly strategic thinkers. Journal of Business Strategy23(5), 38-42.
Liedtka, J. (2000). In defense of strategy as design. California Management Review42(3), 8-30.
Liedtka, J. (2000). Strategic planning as a contributor to strategic change: a generative model. European Management Journal18(2), 195-206.
Liedtka, J. M. (1998). Strategic thinking: can it be taught?. Long range planning31(1), 120-129.
Lincoln, Y. S. (1985). Naturalistic inquiry. The Blackwell Encyclopedia of Sociology.
Macmillan, H., & Tampoe, M. (2001). Strategic management: process, content, and implementation.
Markides, C. (2012). Think Again: Fine‐Tuning Your Strategic Thinking. Business Strategy Review23(4), 80-85.
Mintzberg, H. (1995). Strategic thinking as seeing. H. Mintzberg, B. Ahlstrand, J. Lampel, Strategy bites back, 139-143.
Mintzberg, H. (1994). The fall and rise of strategic planning. Harvard business review72(1), 107-114.
Moon, B. J. (2013). Antecedents and outcomes of strategic thinking. Journal of Business Research66(10), 1698-1708.
Nuntamanop, P., Kauranen, I., & Igel, B. (2013). A new model of strategic thinking competency. Journal of Strategy and Management6(3), 242-264.
O'Shannassy, T. (1999). Strategic thinking: a continuum of views and conceptualisation. RMIT Business.
 O'Shannassy, T. (2001). Lessons from the evolution of the strategy paradigm. Journal of Management & Organization7(1), 25-37.
O'Shannassy, T. (2003). Modern strategic management: Balancing strategic thinking and strategic planning for internal and external stakeholders. Singapore Management Review25(1), 53.
Park, C. C. (2001). Learning style preferences of armenian, african, hispanic, hmong, korean, mexican, and anglo students in american secondary schools. Learning Environments Research4(2), 175.
Petticrew, M., & Roberts, H. (2008). Systematic reviews in the social sciences: A practical guide. John Wiley & Sons.
Pisapia, J., Reyes-Guerra, D., & Coukos-Semmel, E. (2005). Developing the leader’s strategic mindset: Establishing the measures. Leadership Review5(1), 41-68.
Pisapia, J., Pang, N. S. K., Hee, T. F., Lin, Y., & Morris, J. D. (2009). A Comparison of the Use of Strategic Thinking Skills of Aspiring School Leaders in Hong Kong, Malaysia, Shanghai, and the United States: An Exploratory Study. International Education Studies2(2), 46-58.
Schwenk, C. R. (1995). Strategic decision making. Journal of management21(3), 471-493.
South, S. E. (1981). Competitive advantage: the cornerstone of strategic thinking. Journal of Business Strategy1(4), 15-25.
Thompson, A. A., & Strickleand, A. J. (1996). Strategic management: Concepts and cases. Long Range Planning6(29), 907-908.
Tovstiga, G. (2015). Strategy in practice: A practitioner's guide to strategic thinking. John Wiley & Sons.
Tregoe, B., & Zimmerman, J. (1983). Strategic Thinking: The Key to Corporate Survival. Industrial Management & Data Systems83(7/8), 17-21.
Weber, C. E. (1984). Strategic thinking—Dealing with uncertainty. Long Range Planning17(5), 60-70.
Zabriskie, N. B., & Huellmantel, A. B. (1991). Developing strategic thinking in senior management. Long Range Planning24

دوره 13، شماره 2
پاییز و زمستان 1398
صفحه 171-204
  • تاریخ دریافت: 17 آذر 1397
  • تاریخ بازنگری: 20 خرداد 1398
  • تاریخ پذیرش: 07 تیر 1398